අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය: ස්ථාවර 'මම'ක' නොමැති බව පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධය
Buddha24 විසින් ලියන ලදී
---
හඳුන්වාදීම
බුදුදහමේ අතිශයින්ම වැදගත් සූත්ර දේශනා අතර, "අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය" සුවිශේෂී ස්ථානයක් ගනී. එය බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලාට දේශනා කරන ලදුව, ආත්මයක් හෝ ස්ථාවර 'මම'ක' නොමැති බවේ සත්ය ස්වභාවය පැහැදිලිව විදහා දක්වයි. මෙම සූත්රය, තථාගතයන් වහන්සේගේ බුද්ධත්වයෙන් පසු සිදු වූ පළමු ධර්ම දේශනා වලින් එකක් වන අතර, එය බුදු දහමේ මූලික අත්තිවාරම වන "අනාත්ම" සංකල්පය පිළිබඳ ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා දෙයි.
මෙම ලිපියෙන්, අපි අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ අනුගමනය කරමින්, එහි සම්භවය, සාරාංශය, උගන්වන ධර්ම, සහ එදිනෙදා ජීවිතයේ එය යෙදවීම පිළිබඳව විස්තරාත්මකව සාකච්ඡා කරමු.
---
1. අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ සම්භවය
තථාගතයන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයට පත්ව, ඉසිපතනයේ මිගදායේ දී සිය පළමු ධර්ම දේශනාව පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලාට දේශනා කළේ "ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්රය" යි. එම දේශනාවෙන් පසු, පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලා අර්හත් ඵලයට පත් වූහ. ඉන් අනතුරුව, බුදුරජාණන් වහන්සේ තවත් දින කිහිපයකට පසු, නැවතත් පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලාට අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය දේශනා කළහ.
මෙම සූත්රය දේශනා කිරීමේ ප්රධාන අරමුණ වූයේ, පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලා තුළ ස්ථාවර ආත්මයක් පිළිබඳ වැරදි අදහස් සම්පූර්ණයෙන්ම දුරුවීමට සැලැස්වීමයි. බුදුදහමේ මූලික සංකල්පයක් වන "අනාත්ම" (ස්ථාවර ආත්මයක් නොමැති බව) පිළිබඳව ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා දීම තුළින්, ඔවුනට දුකින් මිදීමේ මාර්ගය වඩාත් පැහැදිලිව පෙන්වා දීම මෙහි අරමුණ විය.
---
2. සූත්රයේ අන්තර්ගත සාරාංශය
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය, බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලාට, "රූපය, වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාරය, විඥානය" යන පඤ්චස්කන්ධය (පඤ්ච උපාදානස්කන්ධය) කිසිදු අයුරකින් ස්ථාවර 'මම'ක' හෝ ආත්මයක් නොවන බව විස්තරාත්මකව පහදා දීමෙන් සමන්විත වේ.
සූත්රයේ ප්රධාන කරුණු පහත පරිදි සාරාංශ ගත කළ හැක:
* පඤ්චස්කන්ධය පිළිබඳ විමර්ශනය: බුදුරජාණන් වහන්සේ මුලින්ම රූපය (දෘශ්යමාන දේවල්) ගෙන එය අනාත්ම බව පෙන්වා දෙයි. රූපය සදාකාලික නොවන බව, එය වෙනස් වන බව, එය දුකට හේතුවන බව පෙන්වා දෙයි. රූපය "මාගේ" (mama) හෝ "මම" (aham) යැයි කිව නොහැකි බවට හේතු දක්වයි.
* වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාරය, විඥානය පිළිබඳ විමර්ශනය: ඉන්පසුව, වේදනාව (සුව, දුක්, හෝ අදුක්ඛ-අසුව යන අත්දැකීම්), සංඥාව (අර්ථ දැක්වීම්, දැනගැනීම්), සංස්කාරය (මානසික අභිප්රාය, සිතුවිලි) සහ විඥානය (දැනගැනීම) යන අනෙකුත් ස්කන්ධයන් ද රූපය මෙන්ම අනාත්ම බව පෙන්වා දෙයි. මේ සෑම ස්කන්ධයක්ම නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන බව, එය ස්ථාවර නොවන බව, එය "මාගේ" හෝ "මම" යැයි කිව නොහැකි බවට හේතු දක්වයි.
* අනාත්ම ලක්ෂණය: ස්කන්ධයන් සියල්ලම අනාත්ම බව තහවුරු කිරීමෙන් පසු, බුදුරජාණන් වහන්සේ "තථා රූපං භික්ඛවේ, යං කිංචි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරෝධධම්මං" යනුවෙන් පවසමින්, සත්ත්වයාගේ සියලු පැවැත්ම (සමුදය) විනාශ වන සුළු බව (නිරෝධ) යන ස්වභාවය පෙන්වා දෙයි.
* නිවන කරා මඟ: ස්කන්ධයන් අනාත්ම බව අවබෝධ කරගැනීමෙන්, ඒවායෙහි ඇලීම (උපාදානය) දුරු වන බවත්, ඇලීම දුරු වීමෙන් දුකින් මිදෙන බවත්, එනම් නිවන සාක්ෂාත් කරන බවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ දේශනා කළහ.
---
3. සූත්රය තුළින් උගන්වන ප්රධාන ධර්ම
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය, බුදු දහමේ මූලික ධර්මයන් කිහිපයක් පිළිබඳව ගැඹුරු අවබෝධයක් ලබා දෙයි. ඒවා පහත පරිදි විස්තර කළ හැක:
3.1. අනාත්ම (Anatta) - ස්ථාවර ආත්මයක් නොමැති බව
මෙය අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ මූලික ඉගැන්වීමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ පඤ්චස්කන්ධය (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඥානය) විමර්ශනය කරමින්, මේ කිසිවක් ස්ථාවර, වෙනස් නොවන, සදාකාලික 'මම'ක' හෝ ආත්මයක් නොවන බව පැහැදිලිවම පෙන්වා දෙයි.
* රූපය: අප දකින, ස්පර්ශ කරන, ශරීරය ද ඇතුළුව සියලුම දෘශ්යමාන දේවල් අස්ථිරය. එය නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙයි. අද තිබූ රූපය හෙට නොතිබිය හැක. එබැවින් එය 'මම' හෝ 'මාගේ' යැයි කිව නොහැක.
* වේදනාව: අප අත්දකින සැප, දුක්, හෝ අදුක්ඛ-අසුව යන හැඟීම් ද තාවකාලිකයි. ඒවා පැමිණ යයි. ඒවා ස්ථාවර නොවේ. එබැවින් එය 'මම' හෝ 'මාගේ' යැයි කිව නොහැක.
* සංඥාව: අප දේවල් හඳුනා ගන්නා, තේරුම් ගන්නා ආකාරය ද වෙනස් වෙයි. අපගේ අවබෝධය, දැනගැනීම නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙයි. එබැවින් එය 'මම' හෝ 'මාගේ' යැයි කිව නොහැක.
* සංස්කාරය: අපගේ සිතුවිලි, චේතනා, මානසික ක්රියාකාරකම් ද නිරන්තරයෙන් වෙනස් වෙයි. ඒවා ස්ථාවර නොවේ. එබැවින් එය 'මම' හෝ 'මාගේ' යැයි කිව නොහැක.
* විඥානය: අප දැනගැනීම, අවබෝධය ද තත්පරයෙන් තත්පරයට වෙනස් වෙයි. එය ස්ථාවර නොවේ. එබැවින් එය 'මම' හෝ 'මාගේ' යැයි කිව නොහැක.
මෙලෙස, පඤ්චස්කන්ධය කිසිවක් ස්ථාවර ආත්මයක් නොවන බව අවබෝධ කරගැනීම "අනාත්ම" පිළිබඳ මූලික අවබෝධයයි.
3.2. අනික (Anicca) - අස්ථිර බව
අනාත්ම පිළිබඳ අවබෝධය, අනික (ස්ථාවර නොවන බව) පිළිබඳ අවබෝධයට සෘජුවම සම්බන්ධ වේ. ස්කන්ධයන් සියල්ලම නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන, හේතුවෙන් හටගන්නා, විනාශ වන සුළු දේවල්ය. කිසිවක් සදාකාලිකව එකම ආකාරයෙන් පවතින්නේ නැත. අපගේ ශරීරය, හැඟීම්, සිතුවිලි, ලෝකය - මේ සියල්ලම අස්ථිරය.
3.3. දුක්ඛ (Dukkha) - දුක
අනාත්ම සහ අනික යන ස්වභාවයන් අවබෝධ නොකර, ස්ථාවර ආත්මයක් ඇතැයි සිතා, ස්කන්ධයන්හි ඇලීම (උපාදානය) ඇති කරගන්නා විට දුක හටගනී. අපට අහිමි වන දේවල් වෙනුවෙන් දුක් වෙමු. අපගේ ආශාවන් ඉටු නොවන විට දුක් වෙමු. අපට අසතුටු දේවල් සිදුවන විට දුක් වෙමු. මෙම දුකට මූලික හේතුව වන්නේ, ස්ථාවර 'මම'ක' ඇතැයි සිතා, අස්ථිර දේවල්වල ඇලීමයි.
3.4. උපාදානස්කන්ධය (Upadanaskandha) - ඇලී සිටින ස්කන්ධ
බුදුදහමේ, පඤ්චස්කන්ධය "උපාදානස්කන්ධය" ලෙස ද හඳුන්වනු ලැබේ. මන්ද, අප මෙම ස්කන්ධයන්හි 'මම'ක' හෝ 'මාගේ' යැයි සිතා ඇලී සිටින බැවිනි. අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ, ස්කන්ධයන් අනාත්ම බව පෙන්වා දීමෙන්, ඒවායෙහි ඇති ඇලීම දුරු කිරීමටත්, ඒ අනුව දුකින් මිදීමටත් මඟ පාදයි.
3.5. නිරෝධ (Nirodha) - විනාශ වීම / නිවන
සමුදය (හටගැනීම) ඇති සෑම දෙයක්ම නිරෝධ (විනාශ) වන සුළුය. ස්කන්ධයන්ගේ ස්වභාවය මෙයයි. මෙම ස්වභාවය අවබෝධ කරගැනීමෙන්, ස්කන්ධයන්හි ඇති ඇලීම දුරු වී, දුකින් මිදීම හෙවත් නිවන සාක්ෂාත් වේ. නිවන යනු සියලු දුකෙන් මිදුණු, කිසිදු සංස්කාරයකට යටත් නොවන, අතිශයින්ම ශාන්ත තත්ත්වයකි.
---
4. එදිනෙදා ජීවිතයේ අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය යෙදවීම
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ ඉගැන්වීම්, භාවනාවට පමණක් සීමා වූ දේවල් නොවේ. ඒවා අපගේ එදිනෙදා ජීවිතයේ අත්දැකීම්වලට සෘජුවම අදාළ වේ. මෙම ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ජීවත් වීමෙන්, අපගේ මානසික සුවය සහ සන්සුන් භාවය සැලකිය යුතු ලෙස වැඩිදියුණු විය හැක.
4.1. අභියෝග සහ දුෂ්කරතා හමුවේ
ජීවිතයේ අභියෝග සහ දුෂ්කරතා ඇති වූ විට, අප බොහෝ විට දුකට පත් වෙමු. අපගේ "මම"ට හෝ "මාගේ" දේවල්වලට හානි වන විට, හෝ අපගේ ආශාවන් ඉටු නොවන විට, අප කලකිරීමට පත්වෙමු. අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය අපට උගන්වන්නේ, මෙම දුෂ්කරතා ද ස්කන්ධයන්ගේ ස්වභාවය වන අනික, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ධර්මයන්ට යටත් වන බවයි.
* අපගේ ශරීරය: රෝගී වන විට, අප දුක් වෙමු. නමුත් අපගේ ශරීරය නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන, අස්ථිර එකකි. එය "මම"ක' නොවේ. එය "මාගේ" වුව ද, එය ස්ථාවර නොවේ. මෙම අවබෝධය, ශාරීරික දුක හමුවේ අපව වඩාත් ඉවසිලිවන්ත කරයි.
* අපගේ හැඟීම්: අපගේ සතුට, දුක, කෝපය, ආදරය - මේ සියල්ලම තාවකාලිකයි. ඒවා පැමිණ යයි. අප ඒවා "මම"ක' ලෙස ගෙන, ඒවායෙහි බැඳී සිටින විට දුක් වෙමු. නමුත් ඒවා ස්ථාවර නොවන බව අවබෝධ කරගැනීමෙන්, අප අපගේ හැඟීම්වලට ගොදුරු නොවී, ඒවා නිරීක්ෂණය කරමින් සිටීමට පුරුදු විය හැක.
* අපගේ වස්තූන් සහ ඥාතීන්: අපගේ දේපළ, ඥාතීන්, මිතුරන් - මේ සියල්ලම අස්ථිරය. ඒවා අහිමි විය හැක. අප ඒවා "මාගේ" ලෙස අතිශයින්ම තදින් අල්ලාගෙන සිටින විට, ඒවා අහිමි වූ විට අපට මහත් දුකක් දැනෙයි. නමුත් ඒවා ස්ථාවර නොවන බව අවබෝධ කරගැනීමෙන්, අප ඒවා අගය කරමින්, නමුත් ඒවායෙහි අතිශයින්ම බැඳී නොසිට, සන්සුන්ව සිටීමට පුරුදු විය හැක.
4.2. අහංකාරය සහ අනුන් සමඟ ගැටුම්
"මම" යන්න පිළිබඳ අතිශයින්ම තදින් අල්ලාගෙන සිටීම, අහංකාරයටත්, අනුන් සමඟ ගැටුම් ඇති වීමටත් හේතු වේ. අපගේ මතයන්, අපගේ අදහස්, අපගේ තත්වය - මේවා "මම"ක' ලෙස සලකා, ඒවායෙහි අණුවට විරුද්ධ වන විට, අප කලකිරීමට පත්වෙමු.
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය උගන්වන්නේ, අපගේ "මම"ක' යනු ස්ථාවර එකක් නොවන බවයි. අපගේ අදහස්, මතයන් ද නිරන්තරයෙන් වෙනස් විය හැක. මෙම අවබෝධය, අපව වඩාත් විවෘත මනසින් යුක්ත කරයි. අනුන්ගේ අදහස්වලට සවන් දීමට, ඔවුන්ගේ දෘෂ්ටිකෝණයන් තේරුම් ගැනීමට අපට උපකාර කරයි. අහංකාරය දුරු වී, අනුන් සමඟ සුහදශීලීව කටයුතු කිරීමට මඟ පාදයි.
4.3. මානසික නිදහස සහ සන්සුන් භාවය
ස්කන්ධයන්හි ඇලීම දුරු කිරීම, මානසික නිදහස සහ සන්සුන් භාවය ගෙන එයි. අප "මම"ක' පිළිබඳ අතිශයින්ම තදින් අල්ලාගෙන සිටින විට, අපගේ සිත නිරන්තරයෙන් සන්සුන් නොවේ. අපට අහිමි වන දේවල් ගැන, අපට නොලැබෙන දේවල් ගැන, අපට සිදුවන අසාධාරණ ගැන සිතමින් අප පීඩා විඳින්නෙමු.
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය, මෙම ඇලීම දුරු කිරීමට උපකාරී වේ. ස්කන්ධයන් අනාත්ම බව අවබෝධ කරගැනීමෙන්, ඒවායෙහි ඇති බැඳීම ලිහිල් වේ. එය අපව "මම"ක' පිළිබඳ චින්තාවලින් නිදහස් කරයි. අපගේ සිත වඩාත් සැහැල්ලු, සන්සුන් සහ නිදහස් වේ.
4.4. භාවනානුයෝගී අත්දැකීම්
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය, භාවනානුයෝගී අත්දැකීම් සඳහා මඟ පාදයි. භාවනා කරන විට, අප අපගේ ස්කන්ධයන් නිරීක්ෂණය කරමු. අපගේ ශරීරය, හැඟීම්, සිතුවිලි - මේවා නිරන්තරයෙන් වෙනස් වන ස්වභාවය අපට අවබෝධ වේ.
* විපස්සනා භාවනාව: විපස්සනා භාවනාව, අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ ඉගැන්වීම්වලට අනුකූලව, ස්කන්ධයන්හි අනික, දුක්ඛ, අනාත්ම යන ස්වභාවයන් පිළිබඳව සෘජු අවබෝධයක් ලබා දෙයි. භාවනා කරන්නා, තමාගේ ස්කන්ධයන් අනාත්ම බව, අස්ථිර බව, දුකට හේතුවන බව නිරීක්ෂණය කිරීමෙන්, ඒවායෙහි ඇලීම දුරු කරයි.
* සමාධි භාවනාව: සමාධි භාවනාව මඟින් සිත එකඟ කරගැනීම, අනාත්ම පිළිබඳ අවබෝධය ශක්තිමත් කිරීමට ද උපකාරී වේ. සිත සන්සුන් වන විට, අපගේ ස්කන්ධයන් පිළිබඳව වඩාත් පැහැදිලිව අවබෝධ කරගැනීමට හැකියාව ලැබේ.
---
5. පඤ්චස්කන්ධය පිළිබඳ බුද්ධ දේශනාව (සූත්රයේ සෘජු පාඨ)
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ, බුදුරජාණන් වහන්සේ පස්වග මහ රහතන් වහන්සේලාට අනාත්ම ලක්ෂණය පැහැදිලි කර දුන් ආකාරය පහත පරිදි සාරාංශගත කළ හැක. (මෙය සූත්රයේ සෘජු පාඨ නොවන අතර, සාරාංශගත කළ බුද්ධ දේශනාවකි. සෘජු පාඨ සඳහා පාලි ත්රිපිටකය බලන්න).
blockquote
"මහණෙනි, රූපය අනාත්මය. එසේ නම්, 'මම රූපය වෙමි' හෝ 'රූපය මගේ වෙයි' හෝ 'මම රූපයෙහි වෙමි' හෝ 'රූපය මා තුළ වෙයි' යැයි කෙනෙක් කිව නොහැකිය.
මහණෙනි, වේදනාව අනාත්මය. එසේ නම්, 'මම වේදනාව වෙමි' හෝ 'වේදනාව මගේ වෙයි' හෝ 'මම වේදනාවෙහි වෙමි' හෝ 'වේදනාව මා තුළ වෙයි' යැයි කෙනෙක් කිව නොහැකිය.
මහණෙනි, සංඥාව අනාත්මය. එසේ නම්, 'මම සංඥාව වෙමි' හෝ 'සංඥාව මගේ වෙයි' හෝ 'මම සංඥාවෙහි වෙමි' හෝ 'සංඥාව මා තුළ වෙයි' යැයි කෙනෙක් කිව නොහැකිය.
මහණෙනි, සංස්කාරයෝ අනාත්මය. එසේ නම්, 'මම සංස්කාරයෝ වෙමි' හෝ 'සංස්කාරයෝ මගේ වෙයි' හෝ 'මම සංස්කාරයෙහි වෙමි' හෝ 'සංස්කාරයෝ මා තුළ වෙයි' යැයි කෙනෙක් කිව නොහැකිය.
මහණෙනි, විඥානය අනාත්මය. එසේ නම්, 'මම විඥානය වෙමි' හෝ 'විඥානය මගේ වෙයි' හෝ 'මම විඥානයෙහි වෙමි' හෝ 'විඥානය මා තුළ වෙයි' යැයි කෙනෙක් කිව නොහැකිය.
මහණෙනි, යමක් හටගන්නා සුළුද, ඒ සියල්ලම නිරුද්ධ වන සුළුය. යමක් නිරුද්ධ වන සුළුද, ඒ සියල්ලම දුකට හේතුවයි. යමක් දුකට හේතුවයි, ඒ සියල්ලම අනාත්මය.
මහණෙනි, මෙසේ දකින, මෙසේ දන්නා ආර්ය ශ්රාවක තෙර කෙනෙක් රූපයෙහිත්, වේදනාවෙහිත්, සංඥාවෙහිත්, සංස්කාරයෙහිත්, විඥානයෙහිත් කලකිරීමට පත් වෙයි. කලකිරීමට පත් වීමෙන්, ඔහු එයින් මිදෙයි. මිදීමෙන්, නිවනට පත් වෙයි."
end of blockquote
---
6. නිගමනය
අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රය, බුදුදහමේ අතිශයින්ම වැදගත් දේශනාවකි. එය ස්ථාවර 'මම'ක' හෝ ආත්මයක් නොමැති බව පිළිබඳ මූලික ඉගැන්වීම ලබා දෙයි. පඤ්චස්කන්ධය (රූප, වේදනා, සංඥා, සංස්කාර, විඥානය) විමර්ශනය කිරීමෙන්, මේ කිසිවක් ස්ථාවර, වෙනස් නොවන, සදාකාලික එකක් නොවන බව අපට අවබෝධ වේ.
මෙම අවබෝධය, අපගේ එදිනෙදා ජීවිතයේ අභියෝග, දුෂ්කරතා, අහංකාරය, අනුන් සමඟ ගැටුම් යන සියල්ලටම විසඳුම් සපයයි. එය මානසික නිදහස, සන්සුන් භාවය සහ අවසානයේ නිවන කරා මඟ පාදයි. අනාත්ම ලක්ෂණ සූත්රයේ ඉගැන්වීම් අපගේ ජීවිතයට යහපත් ලෙස යොදා ගැනීමෙන්, අප සැබෑ සතුට හා සාමයට පත් විය හැක.
---